[ وصف كاظمين و برخى اوضاع اجتماعى آن ] غرض ، بعد از صرف ناهار و چايى در بغداد و تصفيه كارهاى لازم ، در واقون « 1 » نشستيم ، آمديم به كاظمين ، « 2 » ولى اين شهر كاظمين در ذيل بغداد واقع است و يك فرسنگ فاصله به بغداد دارد و از قرار تقرير و تحقيق يكى از اهل اطلاع ، اين شهر داراى پنجاه‌هزار نفوس است و عمارات او به طرز قديم است ؛ مگر بناهايى كه در اين سنوات اخيرى بنا شده و بنا مىشود ، به طرز جديد است .

--> ( 1 ) . واگن . ( 2 ) . كاظمين / كاظميه : مدفن امام موسى كاظم ( ع ) و امام محمد تقى ( ع ) كه شهر كوچكى است پهلوى بغداد . ( فرهنگ نظام ذيل لغت كاظم ) . مقابر قريش است كه سپس مدفن حضرت امام موسى الكاظم امام هفتم شيعه اثناعشريه و حضرت ابوجعفر امام محمدتقى ( عليهما السلام ) گرديده و به كاظمين يا مشهد كاظمين مشهور شده . در باب موقع كاظمين در كتاب « تاريخ كاظمين » آمده است : « با توجه به اين‌كه در ميانه مشاهد پنج‌گانه عراق ، مشهد كاظمين از همه زيباتر است و شهر كاظميه هم از بلاد مستحدثه اسلامى مىباشد و اگر هم يكى . دو قرن به علل سياسى و جهات مذهبى و يا ناامنى تهى از سكنه افتاده و يكى . دو قرن هم عمران آنجا محدود و جمعيت آنجا مركب از خدام مشهد و عمله موتى و متصديان سراهاى زوارى و رباطهاى مسافرى گشته بوده ، طولى نكشيد كه توجه اماميه بدين نقطه منعطف و تدريجاً جمعى از شيعيان مقيم بغداد به‌واسطه ضيق مكان و نداشتن خانه و گرانى ارزاق و اختلافات مذهبى از بغداد به كاظميه منتقل و بساختن خانه و لانه پرداختند و جمعى از اهالى هم در پرتو عقايد مذهبى از آنجايى كه مجاورت بقعه امامين همامين را خوش داشته ، ميمون مى پنداشتند ، براى سكونت خويش در حوالى مشهد كاظمين بناهايى احداث كردند . اين جمعيت غالب شب‌ها را در كاظميه بيتوته كرده ، روزها جهت كسب معاش به بغداد مىرفتند و در نتيجه ، كاظميه توسعه يافته ، احداث راه آهن ميانه محله كرخ بغداد و كاظميه براى اياب و ذهاب واگون اسبى هم بيش از پيش موجب عمران كاظمين شد و غالب تجار شيعه بالخصوص ايرانيان مقيم بغداد را از آنجا به كاظميه كشانيد . هرچند كه از تاريخ حدوث شهر كنونى كاظمين بيش از دو قرن نمىگذرد ، ولى بايد دانست كه اين شهر بارها از نظر آبادى و عمران و كثرت سكنه واجد اهميت گرديد و پس از چندى به‌واسطه برخى سوانح و ايجاد بعض انقلابات و اختلافات مذهبى و مسلكى ديگر باره ويران و تهى از سكنه گرديد و باز هم پس از رفع انقلابات در پرتو عقيده و ايمان از نو آبادان شد و بيش از پيش سكنه يافته است و در هر حال جايگاه فرقه جعفريه و آشيانه علويه و مركز ثقل علماى اماميه بوده است . ( از تاريخ كاظمين ص 11 الى 16 )